احمد بن حسين بن على كاتب
يادداشت مصحح 12
تاريخ جديد يزد ( فارسى )
اصول اين كتاب مأخوذ از تأليف جعفرى است ، مگر آنكه اخبار و اطلاعات مفيدى خصوصا مربوط به دورهء خود بر آن مزيد كرده است و از حيث شمول بر دقايق مربوط به قحطى و تنگى سال 858 و سيل سال 860 دقايق و فوايدى را در بر دارد كه طبعا در تاريخ يزد جعفرى نيست . درين كتاب وقايع تا سال 862 ضبط شده است . يكى از فوايد خاص اين كتاب وجود لغات و اصطلاحات مربوط به عمارات و ساختمانهاست نظير طنبى ، پيشان ، درگاه ، شادروان ، پيشگاه ، دارآفرين ، فخر و مدينى ، ساباط ، و جز اينها كه در مآخذ و كتب ديگر ندرة استعمال شده است ، و اينجا اين كلمات در شرح مربوط به هريك از مدارس و خوانق و مساجد و بقاع مكرّر ديده مىشود و فهرستى از آنها در انتهاى كتاب براى سهولت كار مراجعهكنندگان تنظيم شده است . ديگر از فوايد اين كتاب اطلاعاتى است كه در باب نحوهء ديوانى كردن و پرداخت مواجب و اخذ سرشمار و خانهشمار و تحصيل و تمغا و نعلبها و شناقص ( شنقصه ) مخصوصا در فصول اخير آن مضبوط و مندرج است و از لحاظ تحقيق در تاريخ اجتماعى و مالى اهميت خاصى در بردارد . ديگر از فوايد اين كتاب مطالبى است در باب كيفيّت ويران شدن محّلات يزد در وقايع سيل سال 860 و نيز دربندانهاى مكرر شهر در قضيهء پسر ابو سعيد طبسى و بعد و جنگهاى عهد آل مظفر و تيمور . ديگر از فوايد اين كتاب اطلاعات بسيار مبسوط در باب مدارس يزد در ايّام حكومت آل مظفر و دوران تيمورى است ، و از آن برمىآيد كه يزد از حيث داشتن حوزههاى علمى درس و مجالس علما از مراكز با نام و نشان عصر بوده است . مطابق فهرستى كه در فهرست جغرافيايى استخراج كردهام از چهل مدرسه درين كتاب نام رفته است . از ترجمهء حال مؤلف اين كتاب چيزى نمىدانيم و از كتاب حاضر هم اطلاعى به دست نمىآيد . محتملا محمد حسين بن احمد الكاتب يزدى كه « يوسف و زليخا » را به صورت منظومهاى درآورده بوده و نسخهاى از آن مورخ 1091 به شمارهء 2169 در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران موجود است فرزند اين شخص بوده است . 4 . جامع مفيدى تأليف نجم الدين محمد مستوفى بافقى در سه مجلد كه جلد سوم آن مفصلتر و ابداعىتر است . تأليف اين كتاب ارجمند ميان سالهاى 1082 تا 1090 به انجام رسيده و